فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان، دانشنامه ای ایرانی و جهانی

جلد چهارده فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان شامل حرفهای ” د – ذ”در آبان سال ۹۱، زیر نظر توران میرهادی و  ایران گرگین، منتشر شد. در این جلد ۲۲۰ مدخل ( ۱۸۷ مقاله و ۳۳ مدخل ارجاعی) در ۳۱۰ صفحه جا گرفته است، این مقاله ها، در رشته های گوناگون دانش، هنر و ادب با استفاده از منابع معتبر و مستند ایران و جهان، با دقت بسیار، به زبان ساده و روان تألیف شده اند.

بر اساس پیشگفتار در جلد چهارده،۵۵۰ تصویر رنگی، به صورت نقاشی، عکس، طرح و نمونۀ داخل کادر، اطلاعات تصویری تکمیلی وروشن کننده  به متن مقاله ها افزوده­اند. به سبب استفاده از تصویر در جهت آسان فهم کردن مطالب مقاله ها جذابیت بصری فرهنگنامه، افزایش یافته است. ۲۸نقشه درکنار مقاله های گوناگون قرار داده شده اند و آگاهیهای تکمیلی مربوط به کشورها، دینها و آیینها، مطالب علمی، مناطق تاریخی و جغرافیایی مثل رودها، دریاها، دریاچه ها، کوهها، مسیر سفرهای علمی و پراکنش جانوران در ایران و جهان در این نقشه ها نشان داده شده اند و بالاخره در ۴۳ جدول و ۳ نموداراطلاعات طبقه بندی شده فهرست شده اند، از جمله آنها جدولهای زیر را می توان نام برد:

شماری از معروفترین داستان­های کوتاه جهان، شماری از دانشگاه­های مهم ایران، رویدادهای مهم دریانوردی در قرنهای شانزدهم تا بیست و یکم میلادی، شعبه­های ملی دفتر بین المللی کتاب برای نسل جوان، دلتاهای بزرگ جهان، دورۀ تناوب چند دنباله دار مشهور و نام برخی از دیوانهای دورۀ اسلامی.

در بیشتر دایرةالمعارفهای جهان که در آنها متن با تصویر همراه است در دهۀ اخیر برای کودکان، نوجوانان و جوانان ایرانی ترجمه شده اند، جذابیت تصویری بسیار دیده می شود و مسأله لذت بردن از تصاویر گرایش به تهیۀ مجموعه های ترجمه شده را برای کتابخانه­ها و خانه­ها و مدرسه­ها افزایش داده است، ولی در انتخاب و تصمیم­گیری برای تهیۀ کتاب مرجع و دایرة المعارف برای کودکان و نوجوانان فارسی زبان ایرانی، به این نکتۀ بسیار مهم باید توجه کرد: ” آیا دایرةالمعارف انتخابی به پرسشهای نوجوان ایرانی دربارۀ کشور، فرهنگ و هویت خود علاوه بر پرسشهای عمومی او، به درستی و به اندازۀ نیاز، پاسخ می دهد؟ “جواب روشن است منابع و مراجع ترجمه شده، هرچند که بسیار خوب نوشته شده باشند، چون برای فارسی زبانان و فرزندان این سرزمین نوشته نشده اند، نمی توانند به پرسشهای مربوط به ایران، پاسخگو باشند.این مسأله با پژوهشی ساده و شناسایی تطبیقی به اثبات می رسد.

می توان مدخلهای ایرانی را در یک ددایرةالمعارف خوب ترجمه شده شمرد و با فرهنگنامه مقایسه کرد و یا نمونه ها و مثالهای ایرانی را در مدخلهای عمومی آن مطالعه کرد و صحت و دقت اطلاعات مربوط به ایران را بررسی کرد، سوگیری پاسخها را سنجید و مثلا سهم و نقش پژوهشگران و مترجمان ایرانی را در دوره های تاریخی در جندیشاپور،در بیت الحکمه و در سرزمینهای اسلامی جستجو کرد و پاسخها را تطبیق داد.

فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان که دایرةالمعارفی تألیفی است، تعدادی مقالۀ کاملا ایرانی دارد و در انتخاب مدخلها جامعیتی به چشم می خورد که اتفاقی نیست. در مدخل گزینی مدخلهای مربوط به فرهنگ ایرانی، مانند کل مدخلهای فرهنگنامه، گروهی مقالۀ مادر و گروهی زیر مجموعۀ آنها هستند و با هم یک کل را پدید می آورند.

رشته هایی که مدخلهای فرهنگنامه در آنها ایرانی اند و یا با ایران پیوستگی کامل دارند و در چهارده جلد فرهنگنامه صدها مقاله را به خود اختصاص داده اند، عبارت اند از:

– ادبیات فارسی( نویسندگان، شاعران، کتابها، سبکها، انواع ادبی، افسانه ها، شخصیتهای حماسی و اسطوره ای)

– بناهای تاریخی ایران( سازه های تاریخی، مناطق و بناها و بقایای آثار باستانی)

– تاریخ ایران( سلسله ها، دوره های تاریخی، شاهان، بزرگان، سرزمینهای تاریخی)

– جغرافیای ایران( کشور ایران، شهرها، کوهها، رودها، استانها، بیابانها، جزیره ها)

– دین اسلام و ادیان دیگر( سوره های قرآن، معصومان و بزرگان دین اسلام، اصول و فروع دین، فرقه های مذهبی اسلام، رویدادهای تاریخی اسلامی، دیدگاهها)

– مردم شناسی( قومها، ایلها، حرفه ها، صنایع دستی، نقشها و شخصیتها و آثار مردمی، باور عامه)

– هنر ایران( هنرمندان، سبکها، سازها،رشته های هنری)

– شخصیتهای ایرانی (دانشمندان، هنرمندان، نویسندگان، شعرا و بزرگان دیگر)

علاوه بر مدخلهای ایرانی، بسیاری از رشته های دیگر، عمومی و جهانی هستند که در فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان مدخل دارند. نویسندگان مقاله های فرهنگنامه در هنگام تألیف این مقاله های عمومی و جهانی، سهم و نقش و اثر ایران را در منابع معتبر جستجو می کنند و اطلاعات موثق را به دور از بزرگنمایی، در مقاله های عمومی جای می دهند. نمونه هایی از این قبیل را می توان مثال زد:

– درمقاله­های گیاهان و جانوران، چنانچه گونۀ ایرانی وجود داشته باشد، علاوه براشاره به آن، تصویر این گونه­ها هم ارائه می شود.

– در ادبیات جهان، به ترجمۀ آثار به زبان فارسی و تأثیر سبکهای جهانی بر ادبیات فارسی اشاره می شود.

– در رشته های ورزشی، به فعالیتهای ورزشی و مسابقه ها و امتیازهای ایران توجه می شود.

– در تاریخ علوم و فنون، سهم دانشمندان ایرانی درهمۀ دوره ها به ویژه در دورۀ شکوفایی علوم در سرزمینهای اسلامی و نقش ایرانیان درآن دوره دیده می شود

این بخش ها عموماً در دایرةالمعارفهای زبان های دیگر کم رنگ است

دراین جستجو، جلد چهاردهم فرهنگنامه، دو بخش مدخلهای ایرانی و مدخلهایی که دربارۀ ایران آگاهیهایی دارند، بررسی شده است. در این جستجو که حاصل آن در جداولی تنظیم شده و ضمیمه است، علاوه بر تعداد مقاله های هردو بخش، حجم اطلاعات متن وتصویر نیز دیده شده است.

این جستجو نتایج جالبی به دست می دهد:

درجلد۱۴ فرهنگنامه، تعداد مقاله های ایرانی ۸۵ مقاله از مجموع ۱۸۷ مقاله است، تعداد مقاله هایی که دربارۀ ایران آگاهی­هایی می دهند ۲۵ مقاله از ۱۸۷ مقاله است، یعنی در حدود ۵/۴۲ درصد مقاله ها کاملا ایرانی هستند و اگر بخش دوم را به آن بیفزاییم در حدود ۶۰ درصد مقاله ها یا ایرانی یا شامل آگاهیهایی دربارۀ ایران هستند.

و میانگین آن۵۰ درصد مقاله های ایرانی است.

اکنون با اطمینان می توان گفت: فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان دایرةالمعارفی عمومی، تألیفی و حاوی اطلاعات موثق و مستند، روان و آسان خوان و حدود ۵۰ درصد اطلاعات آن مربوط به ایران است و این آخرین ویژگی، فرهنگنامه را منحصر به فرد می کند.

آیا اکنون نمی توان گفت گنجینه ای برای فارسی زبانان ایران و همسایگان ایران که با ما زبان و تاریخ و فرهنگ مشترک دارند، فراهم آمده است؟

آیا برای این مجموعه درکتابخانه های مدارس و کتابخانه های عمومی جایگزینی وجود دارد؟

آیا نمی توان این فرهنگنامه را هویت بخش و یکی از ابزارهای مقابله با بحران هویت نوجوان ایرانی پنداشت؟

و تا امروز، از مجموعۀ چهارده جلدی فرهنگنامه کودکان و نوجوانان تا چه میزان به دهها هزار کتابخانۀ موجود در ایران راه یافته است؟

پروین فخاری نیا – نویسنده، ویراستار و سرپرست جلد چهاردهم و عضو شورای اجرایی فرهنگنامه

زمستان ۱۳۹۱

این مطلب در بخش مقالات منتشر شده است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *